Geçmişte, dünya genelindeki enerji dinamiklerindeki dönüşüm ve Türkiye’nin bu alandaki kapasitesine dair konuştuğumuz zaman, genelde karşımıza çıkan şey temkinli bir sessizlikti. O günlerde Ulusal Kanal’da yayınlanan “Biz Yaparız” programında bu temaları gündeme getirmek, ülkemizin geleceği için bir sorumluluk paylaşma çabasının bir parçasıydı. Bugün ise TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konudaki özverisi, meselenin artık somut bir hale geldiğini göstermektedir. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumluluk, vatanseverlikte var olan sabır ve halkımıza olan vicdani yükümlülüğümüzle, savunma sanayii bağlamında dikkatli bir biçimde incelemeye gayret edeceğiz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların azalması ve jeopolitik krizlerin yarattığı arz güvenliği riskleri bağlamında önemli bir değişim sürecine girmiştir. Yenilenebilir enerji kaynakları, özellikle rüzgâr ve güneş, değerli olsalar da, modern sanayi toplumlarının ve kritik altyapıların gerektirdiği sürekli “baz yük” enerjisini yalnız başına karşılayabilme kapasitesinden yoksundurlar. Bu nedenle, nükleer enerji yeniden gündemimizin merkezinde yer almıştır.

Son yirmi yılda, Türkiye savunma sanayisinde jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda olağanüstü bir büyüme süreci yaşamıştır. Sektörün 2025’te 10 milyar doları aşan ihracatı ve rekor seviyedeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme kapasitelerimizin ne denli büyüdüğünün bir göstergesidir. Ancak bu devasa endüstriyel kapasite; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, yüksek performanslı bilgisayar simülasyon merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi enerji tüketimi yüksek altyapıların elektrik ve termal ısı taleplerini, görülmemiş seviyelere çıkarmaktadır.

Sektördeki enerji tüketiminin boyutlarını sayılarla ifade etmek, durumun ciddiyetini anlamak adına kritik öneme sahiptir. ASELSAN tesislerindeki yıllık elektrik tüketiminin 120 milyon kWh (120 bin MWh) civarında olduğu bilinmektedir. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan yerleşkesindeki ağır sanayi operasyonlarının bu tüketimi aşması ve MKE ile ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin benzer yoğunlukta enerji gerektirmesi oldukça açıktır. Türk Savunma Sanayisi’nin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) civarında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerjisinin geleneksel yöntemlerle, ulusal şebeke üzerinden sağlanması; savaş, asimetrik mücadele, siber tehditler veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi durumlarda telafisi imkânsız riskler yaratmaktadır. Bu açığı kapatmanın tek yolu, “ada modunda” bağımsız biçimde çalışabilen “mikroşebekeler” oluşturmaktır. Bu mikroşebekelerin temel unsuru ise kesinlikle toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha yaygın bulunan, tek başına nükleer silah üretiminde kullanılamayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretiminde son derece düşük seviyelere sahip olan stratejik bir kaynaktır. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünyada tespit edilebilen toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye bu kritik elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile beraber, dünyadaki en zengin yataklara sahip ülkeler arasında yer almaktadır.

Türkiye’nin Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervinin 380 bin ton civarında olduğu, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre belirlenmiştir. Ancak, Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş kapsamlı jeolojik öngörülerinde Malatya ve Isparta gibi havzaların dahil edilmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğu, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini oluşturduğu belirtilmektedir. Özellikle Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin bile yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını uzun yıllar boyunca karşılayabilecek bir potansiyele sahip olduğu unutulmamalıdır. Bu toprakların altındaki bu değerli kaynak, bir lütuf olarak değil, onu işleyebilmemiz için bize bırakılmış bir sorumluluk niteliğindedir.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtın yakılmasından daha karmaşık bir fiziksel alt yapı gerektirmektedir. Toryum-232 “doğurgan” bir elementtir. Reaktör kalbinde bir nötron alarak Toryum-233’e dönüşmekte, ardından beta parçalanması ile protaktinyum-233’e ve son olarak bir beta parçalanması ile bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşmektedir.

Bu dönüşüm sürecinin Türkiye’deki en büyük savunucusu, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibidir. Arık hocamızın liderliğindeki “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demeti reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe çarptırılarak yoğun bir nötron akışı elde edilir. Sistemin en devrimci yanı ise, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede dizayn edilmesidir. Herhangi bir acil durumda, hızlandırıcının elektriği kesildiğinde proton demeti durur, nötron kaynağı kapanır ve fisyon tepkimesi anında durur. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde karşılaşılan erime kazalarını teorik olarak imkânsız kılar.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimiz buruk, vicdanımız ise mahcup. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken maruz kaldıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun yıllar duraksatmış, ülkemizin bilimsel gelişimini sekteye uğratmıştır. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başaran, bu öngörüleri somut projelere dönüştüren az sayıdaki bilim insanlarımızdan biriydi.

Kazadan sonra eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgeleri, olayın arkasında bir sabotaj olasılığını gündeme getirmiş, Türkiye’nin nükleer güç olmasına karşı olan emperyalist güçlerin müdahale ettiğini ortaya koymuştur. “Engin’in bu teknolojiye ulaşması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık hocamızın bu sözleri, yıllar geçse de kulaklarımızda yankılanmaktadır. Bu dosya, Kaşif Kozinoğlu, Uğur Mumcu ve Muhsin Yazıcıoğlu dosyasında olduğu gibi,